ਸਲੇਮਪੁਰੀ ਦੀ ਚੂੰਢੀ -ਸਾਡੀ ਜੁੱਤੀ! 

ਤੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ

ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਡਰਾ।

ਅਸੀਂ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ ਤਾਕਤ

ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾ।

ਤੈਨੂੰ ਭਰਮ ਹੈ,

ਕਿ ਡਰ ਜਾਵਾਂਗੇ।

ਅਸੀਂ ਡਰਾਂਗੇ ਨਹੀਂ,

ਸਾਹਵੇਂ ਖੜ ਜਾਵਾਂਗੇ।

ਅਸੀਂ ਬੰਜਰ ਵਿਚ 

ਉੱਗੇ ਅੱਕ ਹੀ ਸਹੀ। 

ਤੇਰੇ ਲਈ ਗਲੀਆਂ 

ਦੇ ਕੱਖ ਹੀ ਸਹੀ।

ਤੇਰੇ ਬੋਲ, ਕੁਬੋਲ,

ਬੇ-ਅਸਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਕਰਾਂਗੇ ਕਤਲ,

ਸੱਭ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰੋਜ ,

ਪਾਵੇਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ।

ਤੂੰ ਬਣਕੇ ਚਲਾਕ,

ਕਰੀ ਜਾਨਾ ਏ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ।

ਤੇਰੇ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ,

ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਮਿਟੇਗੀ। 

ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਜੁੱਤੀ,

ਤੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟਿਕੇਗੀ।

 

ਸਲੇਮਪੁਰੀ ਦੀ ਚੂੰਢੀ -

 

            ਯੁੱਧ! 

 

ਯੁੱਧ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ

 ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, 

ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ

 ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਧੱਕਾ ਅਸੀਂ ਨਾ ਕਦੇ

 ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ, 

ਹਿੱਕ ਥਾਪੜ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 

ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਸਾਨੂੰ ਥਾਪੜਾ

 ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ,

ਜਾਨ ਤਲੀ 'ਤੇ

 ਰੱਖਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। 

ਅਸੀਂ 'ਟੈਂ' ਨਾ ਮੰਨਦੇ 

ਸੁਣੀ ਲੋਕਾ, 

ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ 'ਤੇ,

 ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾਣਦੇ ਹਾਂ। 

ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ 'ਤੇ

 ਕਦੇ ਨਾ ਵਾਰ ਕਰੀਏ,

ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਲਈ

 ਮਰਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। 

ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਬਿੱਲ ਨਹੀਂ     

ਮਨਜੂਰ ਸਾਨੂੰ, 

ਠੁੱਡਾ ਮਾਰਕੇ ਤਾਹੀਂ 

ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਅਸਾਂ 'ਸੰਵਿਧਾਨ 'ਨੂੰ 

ਆਂਚ ਨ੍ਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣੀ, 

ਖਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਤੀਰ 

ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਯੁੱਧ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ

 ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, 

ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ

 ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। 

 

-ਸੁਖਦੇਵ ਸਲੇਮਪੁਰੀ 

09780620233

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ! 

ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ 

ਡਾਹਡੀ ਮਾੜੀ ਆ। 

ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਕਹਿਰ,

ਕੁਹਾੜੀ ਆ। 

ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇਵਿੱਚਫਿਰਦਾ'ਭਗਵਾਂ'        

ਜਿੰਨ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

ਗੰਢੇ ਹੋ ਗਏ ਮਹਿੰਗੇ, 

ਰੋਟੀ ਲੱਭਦੀ ਨਾ। 

ਭੁੱਖ ਮਰੀ ਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 

ਛੱਡਦੀ ਨਾ। 

ਜੀ ਐਸ ਟੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸਾਨੂੰ   

 ਰਿੰਨ੍ਹ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

ਹੱਕਾਂ ਖਾਤਰ ਲੱਗਦੇ ਥਾਂ ਥਾਂ, 

ਧਰਨੇ ਨੇ। 

ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨੇ ਪਾ ਤੇ ਲੋਕੀਂ

ਪੜਨੇ ਨੇ। 

ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ   

 ਪਿੰਜ ਸੱਜਣਾ।

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ,

ਇਥੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। 

ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ, 

ਘੁੰਮਦੇ ਗੁੰਡੇ ਨੇ। 

ਝੂਠਾ ਪਰਚਾ ਪੈਣ ਨੂੰ,ਲੱਗਦਾ   

 ਬਿੰਦ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

 ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਚੱਲਦੀ ਪੂਰੇ 

ਜੋਰਾਂ 'ਤੇ। 

ਬੈਂਕਾਂ ਸੱਭ ਹਵਾਲੇ  ਵੱਡੇ 

 ਚੋਰਾਂ ਦੇ। 

'ਸਵਿਸ' ਤੋਂ ਆਉਣੇ ਪੈਸੇ ਕਿਹੜੇ

ਦਿਨ ਸੱਜਣਾ? 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ।

ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਡੁੱਬਗੀ ਇੰਡੀਆ 

ਡੁੱਬ ਚੱਲਿਆ। 

ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਚੋਂ ਸ਼ਬਦ 'ਤਰੱਕੀ '

ਮੁੱਕ ਚੱਲਿਆ। 

ਸੱਭ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਬਣਗੇ 

ਨਿੱਜ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 

 ਭਾਂਬੜ ਬਲਦੇ ਨੇ । 

ਅਸਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਯੂਪੀ

 ਕਿੱਦਾਂ ਜਲਦੇ ਨੇ?

ਖੂਹ ਚੋਂ ਮੁੱਕਿਆ ਪਾਣੀ ਖਾਲੀ 

  ਟਿੰਡ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ। 

ਸੱਭ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਕਗੇ, 

ਕੂੰਡਾ  ਹੋ ਚੱਲਿਆ। 

ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 

 ਘੇਰਾ ਪਾ ਘੱਤਿਆ। 

ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ 

ਬਣਿਆ ਜਿੰਨ ਸੱਜਣਾ। 

ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਾਂ ਕਿੰਝ ਸੱਜਣਾ!

-ਸੁਖਦੇਵ ਸਲੇਮਪੁਰੀ  09780620233

ਕਵਿਤਾ- ਨਹੁੰ ਪਾਲਿਸ਼

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਤੇ

ਰਾਹੀ ਬਣੇ ਨੂੰ

ਹਜ਼ਾਰਾਂ

ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਹੀ

ਮਿਲਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚ

ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ

ਅਜਿਹਾ ਮਿਲਿਆ

ਓ ਜਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ

ਹੱਸਦਾ ਮਿਲਦਾ

ਜਿਵੇਂ

ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ

ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ

ਕਿਸੇ ਨਾਲ

ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾ ਹੋਵੇ

ਤੇ ਜੱਗ ਦੀ

ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ

ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ

ਛੇੜਣ ਵਾਲੇ

ਖੂਹ ਢੱਠੇ ਪੈਣ

 

ਕਸੂਰ ਬਿਨ੍ਹਾਂ

ਕੈਦ ਕੱਟ ਰਹੀ

ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ

ਘਾਟੇ ਦੇ

ਜਿਸਮ ਚ

ਨਹੁੰਆਂ ਤੇ ਲੱਗੀ

ਨਹੁੰ ਪਾਲਿਸ਼

ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ

ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿੰਦੀ

 

ਬੰਦਾ

ਬੰਦਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ

ਔਰਤ ਤੋਂ

ਔਰਤ ਨਾ ਬਣ ਹੋਇਆ

ਤੇ ਉਹ

ਤਾੜੀ ਮਾਰ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਗਈ

ਸੂਲੀ ਲਟਕੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ

ਆਪਣੇ

ਹਾਸਿਆਂ ਚ ਢਾਲ।

-ਗੋਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਬਰੜ੍ਹਵਾਲ’

ਨਾਨਕ

ਨਾਨਕ ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਐਥੇ

ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ ਬਿਖਰ ਗਿਆ

ਕਾਗਜਾਂ ਤਾਈਂ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤਾ

ਅਮਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਥਿੜਕ ਗਿਆ

 

ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਛਾਪ ਰਹਿ ਗਈ

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ

ਰਤਾ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਨੇ

ਤੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਫਿਕਰਾਂ ਦੀ

 

ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਹੱਟੀ

ਮੌਜ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋਆਂ ਲੱਗੀ

ਨਾਂ ਤੇਰੇ ਦਾ ਦੇ ਕੇ ਹੋਕਾ

ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਮਾਰਨ ਠੱਗੀ

 

ਵਿਚਾਰਾਂ ਚੋਂ ਤਰਕ ਨੇ ਕਿੱਧਰੇ

ਮਾਰੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰ ਉਡਾਰੀ

ਸਿਰ ਪਾਟਣ ਨੂੰ ਕਾਹਲੇ ਰਹਿੰਦੇ

ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾਧਾਰੀ

 

ਪਾ ਰੂਹ ਤੇਰੀ ਦਾ ਅਖੌਤੀ ਬਾਣਾ

ਬੜੇ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਛਿੜਕ ਰਹੇ

ਸੱਚ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜਾ ਕੇ

ਕੂੜ ਹੀ ਕੂੜ ਰਿੜਕ ਰਹੇ

 

ਸੱਚਾ ਨਾਨਕ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ

ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੇ ਹੀ ਪਾਇਆ

ਤੇਗ ਤੋਂ ਹੋਈ ਤਿੱਖੀ ਕਸੌਟੀ

ਜੀਹਨੇ ਵੀ ਗਲ ਲਾਇਆ

 

ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਦੂਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ

ਕਿਰਤੋਂ ਵੀ ਏ ਬਿਸਰ ਗਿਆ

ਨਾਨਕ ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਐਥੇ

ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ ਬਿਖਰ ਗਿਆ

- ਗੋਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਬਰੜ੍ਹਵਾਲ’

ਭਾਵੇ ਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੈ ਜੰਗ ਲੱਗਾ

ਪਰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਿਕਰਾਂ ਨੇ

ਕਈਆਂ ਲਈ ਆਪਾਂ ਚੰਗੇ ਮੱਖੂ ਵਾਲਿਆਂ

ਕਇਆਂ ਲਈਆਂ ਤਾਂ ਕਿੱਕਰਾਂ ਨੇ

ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ ਬਾਪੂ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਿਸਾਲ ਬਣੋਨੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ

ਮਿਸਾਲ ਬਣੋਨੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ

ਕਰ ਕੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੱਡਾ, ਨਿੱਤ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਬੁਣਦਾ ਹਾਂ

ਪੰਛਿਆਂ ਦੇ ਆਲਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਂਗ ਤਿੱਲਾਂ ਤਿੱਲਾਂ ਤੁਣਦਾਂ ਹਾਂ

ਹਟਦਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਦੇਨ ਤੋਂ ਮਾਲਕ

ਅੱਲਹਾ ਰੱਬ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਸਿਆਣੇ ਬਿਨ ਸਾਹਾਂ ਦੇ

ਸਰੀਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਬਿਨ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ

 

ਪ੍ਰੋ ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ(ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ)ਆਈ.ਐਸ.ਐਫ.ਕਾਲਜ ਮੋਗਾ । ਮੋਬਾ: 94654-23413    

ਕਵਿਤਾ - ਜੂਠੀ

 

ਮੈਂ

ਤੇ ਵੱਸ ਮੈਂ

ਉਹਦੇ ਲਈ

ਮੈਨੂੰ ਨੀ ਲੱਗਦਾ

ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਊ

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ

 

ਇੱਕ ਇੱਕ ਦਿਨ

ਵਰ੍ਹਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ

ਜਦ ਕਿਧਰੇ

ਗੱਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ

ਦੋ ਜਿਸਮ

ਇੱਕ ਜਾਨ

ਬਣ ਜੋ ਚੁੱਕੇ

 

ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੀ

ਗੱਲ ਤਾਂ

ਦੂਰ ਤੱਕ

ਕਦੇ ਛਿੜੀ ਨਹੀਂ

 

ਮੇਰੀ

ਝਾਂਜਰ ਦੇ ਬੋਲ

ਸਾਹ ਸੂਤ ਛੱਡਦੇ

ਪੀਂਘ

ਚੜੀ ਜੋ ਹੋਈ

ਇਸ਼ਕੇ ਦੀ ਲੱਜ ਨਾਲ

 

ਮੈਨੂੰ

ਹੀਰ ਆਖਣ ਵਾਲਾ

ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ

ਝੂਠਾ ਪਾ ਗਿਆ

ਤੇ ਉਹਦਾ

ਲਹਿਜ਼ਾ ਬਦਲ ਗਿਆ

ਮੈਨੂੰ

ਜੂਠੀ ਕਰਦਿਆਂ।

 

ਕਵੀ - ਗੋਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਬਰੜ੍ਹਵਾਲ’

ਝੂਠ!

ਤੂੰ ਬੜਾ

ਕਲਾ ਕੌਸ਼ਲ

ਕਲਾਕਾਰ ਏਂ

ਖਰੇ ਨੂੰ ਖੋਟਾ

ਖੋਟੇ ਨੂੰ ਖਰਾ ਕਰਨ

ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੂੰ

ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਉਣ ਲਈ

ਬਿੰਦ ਲਾਉਣਾ

ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ

ਕਟਹਿਰਿਆਂ ਚ ਖੜੇ

ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ

ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਾਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ

ਪਾਣੀ ਭਰਨ

ਲਾ ਦੇਨਾਂ ਤੂੰ

 

ਤੂੰ ਡਾਢਾ ਨੇੜੇ

ਨਿੱਘਾ ਸੁਭਾਅ

ਸੁਖਾਲਿਆਂ ਹੀ

ਹੱਥ ਵਧਾਇਆਂ

ਹੱਥ ਫੜ੍ਹਦੈਂ

ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ

ਬਦੋ ਬਦੀ

ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੀ

ਨਿੱਕ ਸੁੱਕ

ਗਲ ਪੈਂਦੀ

ਤੂੰ ਚਿੰਬੜ ਜਾਣਾ

ਤੇਰੇ ਇੱਕ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ

ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ

ਤੇਰੇ ਪੂਰਨੇ

ਪੂਰਨੇ ਪੈਂਦੇ

 

 

ਸੱਚ ਤਾਂ ਚੰਦਰਾ

ਡਾਢਾ ਅੱਕੀ

ਕੁੜੱਤਣ ਭਰਿਆ

ਤੂੰ ਮਿੱਠਾ ਏ

ਉਸ ਠੱਗ ਵਰਗਾ

ਜੋ ਲੁੱਟਦਾ ਏ,

ਕੁੱਟਦਾ ਏ

ਰੱਤੀ ਨੀ ਛੱਡਦਾ ਪੱਲੇ

ਪਲੇਚੇ ਚ ਆਇਆਂ

 

ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ,

ਤੂੰ ਅੜੇ ਗੱਡੇ ਨੂੰ

ਕੱਢ ਦੇਨਾਂ

ਪਰ

ਖੰਜਰ ਖੋਭ ਦੇਨਾਂ

ਅੰਦਰ ਘੁਮਾ ਦੇਨਾਂ

ਤੇ ਨਾੜਾਂ ਵੱਢ ਸੁੱਟਦੈਂ

ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ

ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਓ

ਜਾਗਦੀ ਰਹਿ ਜੇ

 

ਤੇਰੇ ਤੇ

ਸੱਚ ਚ ਪਾੜਾ

ਮਸਾਂ ਕੁ ਵੈਰੀ

ਦੋ ਇੰਚ ਦਾ

ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਹੁੰਦਾ

ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ ਚ।

 

ਗੋਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਬਰੜ੍ਹਵਾਲ’

ਪਿੰਡ – ਬਰੜ੍ਹਵਾਲ (ਧੂਰੀ)

ਈਮੇਲ - bardwal@gmail.com

 

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪਰੈਲ, 1850 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬੇ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਝੱਲੀਆਂ ਕਲਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ ਜਾ ਵਸੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਆਪ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਚਿੰਤਤ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ।  ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਨੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਮੱਤ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਊਢੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਬੰਦ ਕਰਵਾਈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ’ ਕੱਢਿਆ। ਇਸ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਚੌਤਰਫਾ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਕੜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਗੁੱਗਾ ਗਪੌੜਾ-ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਆੜਾ, ਸਵਪਨ ਨਾਟਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਮੇਰਾ ਤੇ ਸਾਧੂ ਦਇਆ ਨੰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰੀਬ 22 ਸਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖ ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ’ਚ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆ ਨੰਦ ਨੂੰ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ’ਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਇਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਬਦਲੇ ‘ਸਰ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖਬਾਰ ‘ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ 12 ਜੂਨ, 1886 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਮੌਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਖਬਾਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1887 ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਦੀ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਧਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਵਲੋਂ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਖਬਾਰ ਦਮ ਤੋੜ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ 1893 ਵਿਚ ਮੁੜ ਅਖਬਾਰ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਸੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਗੋਰੀ ਹਕੂਮਤ, ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਖਿਲਾਫ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਲੇਰਾਨਾ ਸੁਭਾਅ, ਨਿੱਡਰਤਾ ਅਤੇ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਹ ਸਮਰਪਿਤ ਵਾਰਸ 6 ਸਤੰਬਰ, 1901 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੌਤਰਫਾ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਰਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਗਫਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੁੜ ਲੀਹ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ  ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਚਿਗਵੈੱਲ ਵਾਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਓਹਨਾ ਵਲੋਂ ਵਿਸੇਸ ਜਿਕਰ ਕਰਣ ਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਰਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਦਾ ਓਹਨਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਗੋਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਅਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ